Akıllı Yeme Stratejisi 

Obezite Cerrahisinden Sonra Uyumsuz Yeme Sorunundan Korunma ve Çözüm Önerileri

Gıda reklamı bombardımanı içeren çevre, yemeyle ilişkili sosyal ve duygusal bağlar, kronik ve etkisiz diyet geçmişi ve kötü yeme alışkanlıkları gibi sorunların bariatrik cerrahi ile kendiliğinden çözüleceği beklenmemelidir. Obezite cerrahisi geçiren hastaların kendi içlerine yönelerek neden, ne zaman ve ne kadar yiyeceklerini ve enerjilerini nasıl harcayacaklarını düşünmeleri ve bu yönde Akıllıca Yeme Taktikleri geliştirmeleri zorunludur. Ancak bu sayede kazanılan yararlı yeme alışkanlıkları yaşam boyu sürebilir.

Obezite cerrahisi adayları arasında kilo verme-tekrar alma döngüsü, yoyo etkisi dediğimiz başarısız diyet denemeleri ve kötü yeme alışkanlıkları çok yaygındır. Eğer önceden farkedilmediyse emosyonel yeme ve uyumsuz yeme davranışları bariatrik cerrahiden sonra ciddi sorunlara neden olabilir.

Zunker ve arkadaşları tarafından yapılan ve bariatrik cerrahi sonrası grazing (otlanma) denilen ve gün boyu azar azar ve sık yeme davranışını inceleyen araştırmada, en önemli sorunun eski beslenme alışkanlıklarının terkedilmemesi olduğu saptanmıştır. Yani ayakta atıştırma, yeterince çiğnememe ve çok hızlı yeme..

Gastrik bypass ameliyatından önce tıkınırcasına yeme veya otlanma şeklinde beslenme alışkanlığı olan hastaların % 80’i, ameliyattan ortalama 6 ay sonra yeme kontrolünün kaybı hissini ve benzer beslenme alışkanlıklarının geri döndüğü bildirmiştir. Ameliyattan önce tıkınırcasına yediklerini belirten hastaların çoğu, haftada 3-5 kez tekrarlayacak şekilde otlanma huyuna kayma olduğunu bildirmiştir. Çok fazla yediğini bildiren yüksek riskli hastaların yarısı, ameliyattan önce yaşadıkları çatlarcasına doyma hissini aradıklarını itiraf etmiştir. Bu hastalar, tok olduklarını bildiklerini, fakat özellikle de psikolojik sorunlar yaşadıklarında yemeye devam ettiklerini bildirmişlerdir.

Bazı bariatrik cerrahi hastaları, “eski dostları” olan yemeyi özlediklerini ve onları tetikleyen faktörleri ve duyguları yönetmekte zorlandıklarını keşfetmiştir. Sonuçta, bariatrik cerrahi beyinleri opere etmemektedir.

Kontrolsüz yeme davranışı 129 bariatrik hastanın 12 aylık takibinde araştırılmıştır. Band ameliyatından 1 yıl sonra hastaların % 22.5’i gıda alımında kontrol hissini kaybettiklerini bildirmiştir. Elbette bu grubun kilo kaybı çok daha azdır, olması gerekenden çok daha fazla kalori tüketmektedirler ve gün içindeki yeme periodları da daha fazladır. Doyma sinyallerine rağmen yeme alışkanlığını genellikle duygusal tetikleyiciler ortaya çıkarmaktadır. Bu grubun mental sağlıkla ilişkili yaşam kalitesi de diğerlerinden düşük bulunmuştur. Ameliyattan önce grazing alışkanlığı olan hastaların % 94’ü de ameliyattan sonra bu alışkanlıklarına devam ettiklerini bildirmiştir.

Hasta uyumunu değerlendiren bir başka çalışmada, bazı hastaların bariatrik cerrahinin onların yemeleri üzerindeki etkisinin beklentilerinin altında olduğunu düşündüğü anlaşılmıştır. Gerçekte, bariatrik cerrahimim başarılı olabilmesi hastaların akıllıca yeme alışkanlıkları geliştirmeleri ve sağlıklı bir yaşam stili benimsemelerine bağlıdır. Buna uyum göstermeyen hastalar cididi sorunlar yaşayabilecekleri gibi, beklenen sonuçları da elde edemeyeceklerdir. Bariatrik cerrahiden sonraki yaşamın güçlükleri hakkında daha gerçekçi ve bilgileri olan hastaların dahi, postoperatif beslenme planlarını kalıcı bir diyet gibi gördükleri izlenmektedir.

Akıllıca Yeme Kavramı

Akıllıca yeme kavramı (mindful eating) tıkınırcasına yeme, diyabet ve obezite gibi çeşitli yeme sorunlarına karşı geliştirilen evrensel bir yaklaşımdır. Bu kadim konsept, obezite cerrahisinden sonra uyumsuz yeme davranışları gösteren ve problem yaşayan hastalarda bu sorunun belirlenmesi, önlenmesi ve çözümü konusunda yardımcı olabilir. Akıllıca yemenin basitçe tarifi, planlı ve dikkatli yemektir. Yeme davranışının bilinçli hale getirilmesidir. Bu kavram, kişilere varolan davranış kalıplarının farkına varma ve değiştirmede bir fırsat sunar. Bu yaklaşım, obezite cerrahisinden sonra sık görülen bazı davranışsal problemlerin ortaya konmasını da sağlar. Bunlar:

-Çok hızlı yeme, büyük lokmalar alıp, fazla çiğnemeden yutma

-Başka bir şeyle ilgilenirken yeme ve böylece gereğinden fazla yeme

-Öğünün tadını çıkarmama yüzünden, küçük hacimlerdeki gıdayla tatmin duygusunu yaşayamama

-Rahatsızlığa, kusmaya veya mide poşunda genişlemeye yol açacak kadar fazla yeme

-Çok sık ve küçük miktarlarda gün boyu yeme

-Doygunluk sağlamayan yüksek kalorili sıvı veya püre gıdalar tüketme

-Emosyonel yeme veya yemeyi ruh halini düzeltmekte kullanma

-Dumping sendromuna rağmen çeşitli gıdaları tüketmeye devam etme

-Protein ve diğer besleyicilerden fakir gıdalar tüketme

-Yemeyi odak noktası olmaktan çıkarmama

-Yeterli fiziksel aktivite yapmama ve bunda ısrar etme

-Depresif hissetme, suçlu hissetme ve sosyal ortamdan izolasyon

-Kilo alma ve verme döngüsüne saplanma

Akıllıca Yeme Konsepti

Karar verme süreçlerinde toplam altı soru bu konsepti özetleyebilir:

1-Neden Yemeliyim?

Yeme davranışınızı sorgulayın. Stress, sıkılma, sosyalleşme gibi nedenlerle yiyorsanız bu ciddi bir sorundur. Çünkü bu kişilerin çok daha fazla kalori içeren gıdalar tükettiği belirlenmiştir. Tıkınırcasına yiyen veya otlanan kişilerinse altta yatan tetikleyicileri net olarak anlamadıkları görülmüştür. 40 kadın üzerinde yapılan bir çalışmada, stress oranı yüksek kadınların daha tatlı ve yağ oranı yüksek gıdaları tercih ettiği gözlenmiştir.

2-Ne Zaman Yemeliyim?

Çalışmalar normal kilolu bireylerin açlık gibi iç uyaranlarla yediklerini, oysa fazla kiloluların birçok başka faktörle yemeye yönlendiğini göstermiştir. İlkel bir duygu olan açlık, diyeti düzenlemek için hala güvenilir bir uyarandır. Elbette yeme bozukluğu olan hastaların postoperatif dönemde açlık sinyallerini algılamayı tekrar öğrenmesi gerekebilir.

Obezite cerrahisinden hemen sonra açlık sinyalleri belli bir süre için tamamen yok olabilir. Bu dönemde hastanın hatırlatıcılara ihtiyacı olabilir. Açlık hissi döndükçe, hastanın bunu ne zaman yemesi gerektiği konusunda bir yakıt göstergesi gibi algılamayı geliştirmesi gerekecektir. Gerçek fiziksel açlıkla, psikolojik faktörlerin yol açtığı hisler veya irritabilite, mide kazınması gibi başka duyguların ayırdedilmesi önemlidir. Hastaların çoğu yeterince acıkmayı beklemenin yediklerinde tatmin hissini arttırdığını, buna karşılık otlanma veya aşırı acıkana kadar beklemenin aşırı yemeye yol açtığını keşfetmiştir.

Çevresel veya duygusal faktörler de yeme hissini veya yemeye devam etmeyi tetikleyebilir. Bu sırada fiziksel olarak besine ihtiyaç olup olmaması bile önemli değildir. Bu çevresel faktörler iştah açıcı görseller veya kokular, öğün saatinin gelmesi, tatiller, reklamlar veya büyük porsiyonlar olabilir. Fırsatçı yeme dediğimiz yeme şekli evrimsel geçmişimizde faydalı olmuş olsa da, gıdaya kolayca ulaşılabilen modern toplumlarda problemlere yol açtığı ortadadır. Yeme uyarısının gerçek olmayan çevresel bir faktörden kaynaklandığını farkeden kişinin yapması gereken ilgisini farklı bir aktiviteye yöneltmektir. Okumak, gezintiye çıkmak, resim ya da ahşap işleriyle uğraşmak gibi..

Çevresel tetikleyicileri azaltmanın diğer yolları gıdayı görüş alanından uzak tutmak, gıdaya ulaşılabilecek mekanlardan uzaklaşmak, örneğin mutfakta oturmak yerine salonda kitap okumak, dışarıda yerken yarım porsiyon söylemek veya tabağını paylaşmak gibi basit metodlardır. Pratik yaptıkça, yemeyle çeşitli aktiviteler, kişiler veya yerler arasındaki alışkanlığa dayalı davranışların kırılması mümkün olacaktır.

Elbette bütün insanlar emosyonel nedenlerle de yerler, yemekten keyif alma veya birşeyleri kutlama gibi.. Ancak olay uyumsuz yeme bozukluğuna dönüştüğünde, yeme davranışı da bir takım sorunlarla başa çıkma aracına dönüşür. Sıklıkla görülen emosyonel tetikleyiciler can sıkıntısı, stress, üzüntü, kızgınlık, yalnızlık ve mutsuzluktur. Bir birey, bu emosyonel sorunlarla başa çıkmak için yemeyi bir araç olarak kullanıyorsa, obezite cerrahisi bu primer başa çıkma stratejisini sekteye uğratacaktır. Bununla birlikte, eğer alternatif başa çıkma metodları geliştirilirse sorun çözülecektir. Aksi taktirde aşırı yeme ve uyumsuz yeme alışkanlıkları geri dönebilir. Uzun vadeli başarı stratejileri mutlaka emosyonel yeme sorununa çözümleri de içermelidir. Ameliyat sonrası dönemde psikoterapi bu grup hastalarda başarıyı perçinleyecektir.

3-Ne Yemeliyim?

Birçok hasta bariatrik cerrahi aşamasına gelene kadar pek çok diyet denemiştir. Araştırmalar kronik diyetçilerin daha fazla gıda odaklı olduğunu, diyeti bırakmanın hemen her zaman çöküntü ve suçluluk hislerine yol açtığını göstermiştir. Zamanla başarısızlık hissi gelişir, özsaygı azalır ve kişisel yeterliliğe olan inançsızlık daha da fazla yemeye yol açar. Ne yazık ki aynı davranış kalıbı bariatrik cerrahiden sonra da devam edebilir. Ameliyat öncesi tıkınırcasına yeme veya otlanma alışkanlığı olan hastaların, ameliyattan sonra da “kötü” gıda kaçamakları yaptıklarında kendilerini “kötü” olarak etiketledikleri ve giderek gıda saplantılı hale geldikleri saptanmıştır. Belli gıda gruplarının kontrollü miktarlarda bile asla yenemeyeceği yanlış inancı, eskiye dönme korkusuna ve belli gıdalara aşermeye kadar gitmektedir.

Akıllıca yeme stratejisi, izin verilen ve verilmeyen gıdalar listesi çıkarmaktan çok, gıdaların içerikleri düşünülerek ve önem sırasına konarak yenmesini öğretir. Bu sayede hiçbir gıda grubu tabu haline gelmeyecek ve gıda saplantısına dönüşmeyecektir. Aksi halde, hastalar kendilerine rahatsızlık vermeyen ama zevk veren, sıvı ya da yumuşak, yüksek kalorili gıdalara farkında olmadan kayacaklardır. Yeterli miktarda protein ve besinsel değeri yüksek gıdaların tokluk ve doygunluk hissi verdiğinin, gün boyu atıştırılan abur cuburların ise yetersiz tatmine karşılık fazlaca kalori yüklediğinin öğrenilmesi gerekmektedir. Yargılayıcı olmayan bir yaklaşımla, listeler dayatmak yerine, kişilerin yeme tercihlerini ve seçimlerini kendilerinin “akıllıca” belirlemesi yeteneğini kazanması için çalışılmalıdır.

4-Nasıl Yemeliyim?

Akıllıca yeme stratejisi yargılayıcı olmadan, yemeyle ilişkili fiziksel ve emosyonel faktörlerin farkındalığını sağlamayı amaçlar. Gıdaya, yemeye ve fiziksel uyaranlara dikkatini veren kişi bir süre sonra optimal tatmine ulaşacak ve gereksiz ve fazla yeme ataklarını yokedecektir. Buna yardım edecek bazı ipuçları:

-Yerken televizyon izleme, çalışma, okuma veya araba sürme gibi dikkat dağıtıcı faaliyetlerden uzak durun

-Sadece yemek için ayrılmış bir masada oturarak yemeye çalışın, bilgisayarınızın önünde veya salondaki sehpada değil!

-Yemeye başlamadan önce derin bir nefes alın ve yemeğe odaklanın

-İlk lokmanızı almadan önce tabağın güzel görüntüsü ve kokusunun tadını çıkarın, önce gözlerinize ziyafet çekin

-Yemeğinizin aroması ve kokusunun tadını çıkarın

-Küçük lokmalar alın ve her çiğnemede alacağınız zevki uzatmayı deneyin

-Lokmalar arasında çatal ya da kaşığınızı masaya bırakın ve ağzınızdaki lokmaya odaklanın

-Sıkça duraklayarak doymanın erken sinyallerini dinlemeyi öğrenin

-Yemekten sonra fiziksel ve duygusal olarak nasıl hissettiğinizi kontrol edin

Sıklıkla, akıllıca yeme taktiklerini öğrenmek bireyleri yaşamlarının diğer alanlarında da akıllıca davranmaya motive etmekte ve yaşamdan aldıkları keyfi arttırmaktadır.

5-Ne Kadar Yemeliyim?

Obezite cerrahisinden sonra doyma hissi, ameliyat öncesinden çok farklıdır, çok daha hızlı ve çok daha az gıdayla gelişir. Artmış dikkat sayesinde hastalar porsiyon kontrolünü içsel uyaranlarla fiziksel rahatsızlık ve tıkanmaya yol açmadan yapmayı öğrenirler. Bu, ameliyattan önce tabağını silip süpürme veya fiziksel olarak rahatsız olana kadar yeme alışkanlığı olan biri için yepyeni ve çok önemli bir yetenektir. Akıllıca yeme taktiği, küçük bir hıçkırıktan, mide ağrısı, bulantı kusmaya kadar gidebilecek rahatsızlıklara neden olmadan doymanın erken sinyallerinin farkında olabilmeyi öğretir.

6-Enerjimi Nerede Harcamalıyım?

Araştırmalar, fiziksel olarak aktif olan postbariatrik cerrahi hastalarının çok daha yüksek yaşam kalitesine sahip olduklarını ve çok daha fazla kilo verdiklerini kanıtlamıştır. Ne yazık ki, kronik diyet ve popüler kilo kontrol programları, egzersizin fazla yemenin cezası olarak algılanmasına yol açmıştır. Dahası, fiziksel rahatsızlıklar ve zaman kaybı egzersizden kaçınmaya yol açan negatif faktörlerdir. Bu nedenle, hastaların egzersizle ilgili duygularını aydınlatmak ve onların yaşam tarzına ve sağlık durumuna göre tasarlanmış özel egzersiz programları hazırlamak faydalı olacaktır. Bazen sadece arabayı bir durak geride bırakmak, toplu taşımayı ya da bisikleti kullanmak ve tolere edebildikçe egzersiz miktarını arttırmak bile işe yaramaktadır. Akıllıca yeme stratejisi sadece yemeyle ilgili değildir. Aynı zamanda kişilerin sağlıklı, tatminkar bir yeme, fiziksel aktivite ve yaşam gustosu kazanmasıyla ilişkilidir.

Özetle; obezite cerrahisinden sonra başarı ciddi şekilde değişkendir ve hastaların ameliyat öncesi ve sonrası yeme bozukluklarıyla ilişkilidir. Duygusal yeme, altta yatan bir faktör olarak farkedilmez ve tedavisiz kalırsa cerrahi sonuçlarını etkileyebilecek bir faktör olarak görünmektedir. Ameliyattan sonra neredeyse tüm hastalar kilo verirken, bir çoğu balayı bittikten sonra bocalamaya başlamaktadır. O nedenle, tercihen ameliyattan önce akıllı yeme stratejisinin geliştirilmeye çalışılması, ama özellikle de ameliyatın ilk yılında buna gereken önemin verilmesi cerrahi sonrası sonuçları olumlu yönde etkileyecektir.

Kaynak: Bariatric Times. 2014;11(2):8–12. by Michelle May, MD; Margaret M. Furtado, MS, RD, LDN; and Lisbeth B. Ornstein, PhD

1.    Mann T, Tomiyama JA, Westling E, et al. Medicare’s search for effective obesity treatments: Diets are not the answer. Am Psychol. 2007;62(3):220–233.

2.    Abiles V, Rodriguez-Ruiz S, Mellado C, et al. Psychological characteristics of morbidly obese candidates for bariatric surgery. Obes Surg. 2010; 20(2):161-167.

3.    de Zwann M, Hilbert A, Swan-Kremeier L, et al. Comprehensive interview assessment of eating behavior 18-35 months after gastric bypass surgery for morbid obesity. Surg Obes Relat Dis. 2010;6(1):79–85.

4.    Baker C, Noushad E, Padinjakara K, et al. Prevalence of eating disorder characteristics in the morbidly obese patients. Presented at: Society of Endocrinology Meetings. March 2009.

5.    Kinzl JF, Maier C, Bosch A. Morbidly obese patients: psychopathology and eating disorders—Results of a preoperative evaluation. Neuropyschiatr. 2012;26(4):159–165.

6.    Sarwer D, Dilks RJ, West-Smith L. Dietary intake and eating behavior after bariatric surgery: threats to weight loss maintenance and strategies for success. Surg Obes Relat Dis. 2011;(7)5: 644–651.

7.    Zunker C, Karr T, Saunder R, Mitchell JE. Eating behaviors post-bariatric surgery: A qualitative study of grazing. Obes Surg. 2012;22:1225–1231.

8.    Saunders R. “Grazing”: a high-risk behavior. Obes Surg. 2004;14:98–102.

9.    May M, Furtado M. Am I hungry? Mindful eating for bariatric surgery. Second Edition. Phoenix: Am I Hungry? Publishing; 2014.

10.    Colles, SL, Dixon JB, O’Brien PE. Grazing and loss of control related to eating: two high-risk factors following bariatric surgery. Obesity. 2008;16:615–622. Erratum in Obesity (Silver Spring). 2011;19(11):2287.

11.    Poole NA. Atar AA, Kuhanendran D. Compliance with surgical after-care following bariatric surgery for morbid obesity: a retrospective study. Obes Surg. 2005;15:261–265.

12.    Kristeller JL, Baer RA, Quillian RW. Mindfulness-based approaches to eating disorders. In: Baer RA, ed. Mindfulness and Acceptance-Based Interventions: Conceptualization, Application, and Empirical Support. San Diego, California: Elsevier; 2006:75–91.

13.    Kristeller JL, Hallett B. An exploratory study of a meditation-based intervention for binge eating disorder. J Health Psychol. 1999;4(3):357–363.

14.    Kristeller JL, Wolever RQ. Mindfulness-based eating awareness training for treating binge eating disorder: the conceptual foundation. Eat Disord. 2011;19(1):49–61.

15.    Miller CK, Kristeller JL, Headings A, et al. Comparative effectiveness of a mindful eating intervention to a diabetes self-management intervention among adults with type 2 diabetes: a pilot study. J Acad Nutr Diet.2012;112(11):1835–1842.

16.    Daubenmier J, Kristeller J, Hecht FM, et al. Mindfulness intervention for stress eating to reduce cortisol and abdominal fat among overweight and obese women: an exploratory randomized controlled study. J Obes. 2011;2011:651936.

17.    Dalen J, Smith BW, Shelley BM, et al. Pilot study: Mindful Eating and Living (MEAL): weight, eating behavior, and psychological outcomes associated with a mindfulness-based intervention for people with obesity. Complement Ther Med. 2010;18(6):260–264.

18.    The Center for Mindful Eating. New Hampshire: The Principles of Mindful Eating. http://www.thecenterformindfuleating.org/principles Accessed April 19, 2013.

19.    May M. Eat What You Love, Love What You Eat: How to Break Your Eat-Repent-Repeat Cycle. Second Edition. Phoenix: Am I Hungry? Publishing; 2012.

20.    Habhab S, Sheldon JP, Loeb RC. The relationship between stress, dietary restraint, and food preferences in women. Appetite. 2009;52(2): 437–444.

21.    Herman CP, Polivy J. External cues in the control of food intake in humans: The sensory-normative distinction. Physiol Behav. 2008;94(5):722–728.

22.    Ciampolini M, Bianchi R. Training to estimate blood glucose and to form associations with initial hunger. Nutr Metab (Lond). 2006;3:42.

23.    Wansink B. Environmental factors that increase the food intake and consumption volume of unknowing consumers. Annu Rev Nutr. 2004;24:455–479.

24.    Wansink B, Painter JE, North J. Bottomless bowls: why visual cues of portion size may influence intake. Obes Res. 2005;13(1):93–100.

25.    Wansink B, Painter JE, Lee YK. The office candy dish: proximity’s influence on estimated and actual consumption. Int J Obes (Lond). 2006;30(5):871–875.

26.    Stroebe, W. Dieting, overweight and obesity: Self-regulation in a food-rich environment. Amer Psychological Assn. 2008.

27.    Collins, JC, Bentz, JE. Behavioral and psychological factors in obesity. J of Lancaster General Hosp. 2009; 4(4):124–127.

28.    Elfhag K, Rössner S. Who succeeds in maintaining weight loss? A conceptual review of factors associated with weight loss maintenance and weight regain. Obes Rev. 2005;6(1):67–85.

29.    Emotional eating is top obstacle to successful weight loss say psychologists. Am Psychological Assn. Press release: January 10, 2013.

30.    Polivy J. Psychological consequences of food restriction. J Am Diet Assoc. 1996;96(6):589–592; quiz 593–594.

31.    Framson C, Kristal AR, Schenk JM, et al. Development and validation of the mindful eating questionnaire. J Am Diet Assoc. 2009;109(8):1439–1444.

32.    Bond DS, Phelan S., Wolfe LG, et al. Becoming physically active after bariatric surgery is associated with improved weight loss and health-related quality of life. Obesity (Silver Spring). 2009;17(1):78–83.

33.    Chesler BE. Emotional eating: A virtually untreated risk factor for outcome following bariatric surgery. ScientificWorldJournal. 2012;2012:365961.